Kistik Fibrozis (CF)

Kistik fibrozis (CF), CFTR geni adı verilen bir proteini kodlayan mutasyonun neden olduğu otozomal resesif bir kalıtsal hastalıktır. Kistik fibrozis olan insanlar, vücudun hücrelerini, dokularını, mukus ve terleyen bezleri etkileyen hatalı bir proteine sahiptir. Bu proteine kistik fibrozis transmembran iletim regülatörü (CFTR) denir. CFTR, epitel zarlarında klorür, sodyum ve bikarbonat taşımacılığını düzenleyen döngüsel bir adenozin monofosfat (cAMP) tarafından düzenlenmiş bir klorür kanalıdır. Bu kanal vücudun farklı bölümlerinde salgılanan sıvılardaki tuz ve su oranının düzenlenmesinde görev alır. CFTR geni CFTR proteini için talimatlar sağlar. Bu protein, vücudun her organında bulunur. CFTR geninde bulunan mutasyonlar CFTR proteininin düzgün çalışmamasına neden olur. Bu mutasyon, hücrelere çok fazla tuz ve yeterli su girmesine izin veren bir proteine yol açarak mukusların kalınlaşmasına ve terin tuzlu hale gelmesine neden olur. Solunum ve sindirim geçitlerinde kalın, yapışkan bir mukus birikir ve bu da durumun semptomlarına yol açar. Pankreas ve karaciğerdeki kanallar tıkanır ve akciğerler tekrarlayan enfeksiyonlardan etkilenir.


Şekil 1: Ter bezleri ve havayollarında klor kanalının işlevi


Belirtileri nelerdir?

  • Terin normalden daha tuzlu olması,

  • Kalıcı öksürük ve balgam

  • Nefes darlığı, hırıltı, solunum yollarında hasar (bronşektazi)

  • Erkekte kısırlık

  • Akciğerlerde tıkanma, bronşit ve zatürree gibi akciğer enfeksiyonu riskinde artış

  • Beslenme yetersizliği nedeniyle oluşabilen büyüme geriliği


Görülme sıklığı

Kistik fibrozis olan bazı kişilerde az sayıda belirti veya semptom görülürken, bazılarında ciddi semptomlar veya hayatı tehdit eden komplikasyonlar görülür.


Şekil 2: CF'deki solunum yolu enfeksiyonları yaşa göre değişir.


CF, tüm ırk ve etnik kökenlerden bireylerde görülür. Bununla birlikte, erken ölüme neden olabilecek tüm genetik bozukluklar arasında, Kuzey Amerika, Avrupa ve Avustralya kökenli Kafkasyalılar arasında en yüksek insidansa sahiptir.


Kistik Fibrozisin Genetiği

Kistik fibroziste hasara uğrayan gen 1989 yılında Lap-Chee Tsui adlı bir genetikçi tarafından bulunmuştur. CFTR geni 7. kromozomda bulunur ve otozomal resesif olarak kalıtılır. Otozomal resesif kalıtım için ebeveynlerde bu genin bir kopyasını taşıması gerekir. Bu genin sadece bir kopyasını taşıyan kişilere taşıyıcı denmektedir. Yani hastalık belirtileri göstermez. Bu hastalığa yakalanmak için, kusurlu olan geni her iki ebeveynden de miras alması gerekir. Çocuk, genin sadece bir kopyasını alırsa, hastalanmaz ancak taşıyıcı olduğu için ileriki zamanda bu geni gelecek nesillere aktarabilir.

Bu gen üzerinden 1000'den fazla farklı mutasyon keşfedilmiştir. En sık görülen mutasyon, dünya çapında tüm kistik fibrozis vakalarının üçte ikisinde görülen ∆F508'dir. Mutasyon kuzey Avrupa kökenli insanlar arasında daha yaygındır. Bu mutasyona göre CFTR geninde, 508. pozisyonda yer alan, fenilalanin isimli amino asiti kodlayan kısmın silinmesi (delesyonu) ile oluşur.


Kistik fibrozis teşhisi nasıl konulur?

Birtakım testler uygulanır.

  • İmmüno reaktif Tripsinojen (IRT) Testi

Bu test, yenidoğanın topuğundan alınan kanda IRT denilen proteinin seviyesine bakılarak yapılan normal bir tarama testidir. IRT yüksekliği kistik fibrozun bir işareti olabilir. Fakat tanıyı doğrulayabilmek için birçok teste ihtiyaç vardır.

  • Ter testi

Ter testi veya ter klorür testi, kistik fibroz tanısı için en yaygın kullanılan testtir. Terdeki tuz seviyelerinde artış olup olmadığını kontrol eder. Testte, zayıf bir elektrik akımı uygulanarak cildin terlemesi sağlanır. Ter, bir ped ya da kağıt üzerinde toplanır ve daha sonra analiz edilir. Ter normalden daha tuzlu ise kistik fibroz tanısı konulur.


  • Genetik test

Bu testte ise daha büyük çocuklarda ve yeni doğan testi olmayan yetişkinlerde CF teşhisi için kullanılır. Ayrıca kişinin taşıyıcı olup olmadığını öğrenmemize de yardımcı olur. Kistik fibrozise neden olan hatalı gen için kan veya tükürük örneği alınarak laboratuvar metotları ile analiz edilir.


  • Balgam Testi

Bu testte kişiden balgam örneği alınır ve analiz için laboratuvara gönderilir. Böylece örnek ile akciğer enfeksiyonu ya da mevcut mikroplar teşhis edilebilir.



Tedavi ve yöntemleri

Kistik fibrozisin kesin bir tedavisi yoktur. Ancak semptomları hafifletmeye ve komplikasyon riskini azaltmaya yardımcı olabilecek çeşitli tedavi yöntemleri uygulanabilir. Antibiyotikler, aşılar, oral pankreas enzimleri gibi yöntemlerden birisidir. Ayrıca kistik fibrozise neden olan en yaygın genetik mutasyonu tedavi etmek için genleri hedef alan yeni ilaçların birlikte kullanılmasıyla uygulanan gen tedavisi güncel ve başarılı bir yöntemdir. Bu yeni ilaçlar hatalı CFTR proteininin işlevini iyileştirmeye yardımcı olur. Akciğerlerin fonksiyonunu iyileştirebilir ve terdeki tuz miktarını azaltabilirler.


FDA, CFTR geninde bir veya daha fazla mutasyonu olan kişilerde CF tedavisi için bu ilaçları onaylamıştır:

  • Eleksatif, ivacaftor ve tezacaftor (Trikafta) içeren en yeni kombinasyon ilacı, 12 yaş ve üstü kişiler için onaylanmıştır ve birçok uzman tarafından kabul edilir.

  • Tezacaftor ve ivacaftor (Symdeko) içeren kombinasyon ilacı 6 yaş ve üstü kişiler için onaylanmıştır.

  • Lumacaftor ve ivacaftor (Orkambi) içeren kombinasyon ilacı 2 yaş ve üzeri kişiler için onaylanmıştır.

  • Ivacaftor (Kalydeco) 6 aylık ve daha büyük kişiler için onaylanmıştır.



KAYNAKÇA

Cystic Fibrosis - Pediatrics - MSD Manual Professional Edition. (2021). Retrieved 12 June 2021, from https://www.msdmanuals.com/professional/pediatrics/cystic-fibrosis-cf/cystic-fibrosis


Conditions, G. (2021). Cystic fibrosis: MedlinePlus Genetics. Retrieved 12 June 2021, from https://medlineplus.gov/genetics/condition/cystic-fibrosis/#inheritance


Cystic Fibrosis | NHLBI, NIH. (2021). Retrieved 12 June 2021, from https://www.nhlbi.nih.gov/health-topics/cystic-fibrosis


Dr. Ananya Mandal, M. (2021). Genetics of Cystic Fibrosis. Retrieved 12 June 2021, from https://www.news-medical.net/health/Genetics-of-Cystic-Fibrosis.aspx

Cystic fibrosis - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic. (2021). Retrieved 13 June 2021, from https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/cystic-fibrosis/diagnosis-treatment/drc-20353706


Şekil1:

Robbins Basic Pathology - 10th Edition. (2021). Retrieved 13 June 2021, from https://www.elsevier.com/books/robbins-basic-pathology/kumar/978-0-323-35317-5


Şekil2: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cystic_Fibrosis_Respiratory_Infections_by_Age.svg

46 görüntüleme0 yorum

Son Paylaşımlar

Hepsini Gör